Konserwacja zachowawcza 87 ksiąg metrykalnych z zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze. Zapraszamy do obejrzenia efektów – poniżej znajduje się podsumowanie projektu w ramach konkursu Wspieranie Działań Archiwalnych 2025 dofinansowanego przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych.

Prace konserwatorskie:

Już po raz kolejny Archiwum Diecezjalne w Zielonej Górze wzięło udział w konkursie „Wspieranie działań archiwalnych 2025” organizowanym przez Naczelną Dyrekcję Archiwów Państwowych w Warszawie. Uzyskane tą drogą środki finansowe przeznaczono na konserwację metrykaliów znajdujących się w zasobach Archiwum Archidiecezjalnego. Celem prowadzonych prac nad metrykaliami w projekcie „Konserwacja zachowawcza metrykaliów z zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze wraz z udostępnieniem ich opisów w Internecie” w ramach konkursu były prace związane z konserwacją zachowawczą, zabezpieczenie oraz udostępnienie cennych zasobów metrykalnych w formie ksiąg, poszytów i luzów z XVII – XX wieku.

Konserwowane metrykalia zajmują szczególne miejsce w zasobie Archiwum Diecezjalnego w Zielonej Górze. Należą do nich nie tylko katolickie i ewangelickie księgi metrykalne (urodzonych, ochrzczonych, zaślubionych i zmarłych), ale także poszyty lub luźne karty z wykazami dzieci przystępujących do pierwszej spowiedzi i komunii św., bierzmowania, ewangelickiej konfirmacji, spisy dzieci szkolnych, stanu dusz (status animarum), zapowiedzi przedślubne, wykazy osób podlegających służbie. Wspomniane dokumenty stanowią olbrzymią bazę wiedzy dla przedstawicieli wielu gałęzi nauki od demografów poprzez lingwistów, historyków, prawników, a nawet medyków. Lista jest naprawdę obszerna, ale rosnące z roku na rok zainteresowanie genealogią sprawia, że na pierwszym miejscu znajdują się badacze poszukujący swoich przodków. Metrykalia w zielonogórskim Archiwum są bardzo zróżnicowane pod względem formatu, rodzaju papieru i opraw. Największa z ksiąg posiada wymiary 28 x 42 cm, a najmniejsza 16,5 x 20,1 cm. Objętościowo najgrubszą jest księga o wysokości 7 cm, a najcieńsza ma 0,5 cm wysokości. Znaczna część wytypowanych do konserwacji księgi oprawiona jest w półskórek, w którym grzbiet księgi i narożniki stanowi brązowa lub czarna skóra kozia lub cielęca garbowana roślinnie. Często jest ona marmoryzowana. Kolejnym typem opraw jest półpłótno, w którym grzbiet oraz narożniki to czarne lub szare bawełniane płótno introligatorskie zazwyczaj apreturowane. Obleczeniem jest płótno introligatorskie czarne bądź szare lub papiery marmoryzowane klajstrowe ciemnobrązowe i czarne lub wielobarwne olejne, a także drukowane ze wzorem. Występują również papiery wytłaczane – najczęściej czarne. Spotykane są pojedyncze przykłady oprawy w całą skórę (jasno brązową cielęcą garbowaną roślinnie) lub w papier marmoryzowany (klajstrowy lub olejny), a także tłoczona oprawa z obleczeniem w szare płótno z bordowymi i złoconymi elementami czy też oprawy z metalowymi okuciami (guzy, narożniki). Okładziny wszystkich ksiąg stanowi tektura. Niektóre skórzane elementy metrykaliów wzdłuż grzbietu mają delikatne zdobienia wykonane liniakiem. Zdarzają się barwione jednolicie lub marmoryzowane krawędzie bloku księgi. Sporadycznie grzbiety wykończone są dwubarwnymi kapitałkami maszynowymi. Nacięcia na niektórych oprawach sugerują, że były one wiązane. Zachowały się świadczące o tym fragmenty wiązań w postaci płóciennych wielobarwnych taśm bawełnianych. Na przodzie oprawy, a czasami również na grzbiecie ksiąg umieszczone są naklejki tytularne. Wycięte w różnych kształtach często mają charakter ozdobny. Wykonane są z papieru ręcznie czerpanego lub maszynowego, a zapisane są atramentem żelazowo galusowym. Nielicznie zdarzają się naklejki, których treść jest wydrukowana. Współczesne oznaczenia (nazwa jednostki i jej sygnatura) naniesione zostały na grzbiecie ksiąg białym korektorem lub czarnym pisakiem.

Przed pozyskaniem metrykaliów przez Archiwum Diecezjalne znajdowały się one w różnych pomieszczeniach co miało znaczący wpływ na stan ich zachowania. Zanieczyszczone oprawy, zdeformowane tekturowe okładziny, w niektórych księgach występowało częściowe odspojenie się płótna od okładzin, pęknięcia opraw w przegubie i wiele innych charakterystycznych uszkodzeń. Podobnie rzecz miała się z poszytami i luzami, które były wyraźnie zanieczyszczone powierzchownie i strukturalnie. Miejscami występowały brązowe, brunatne i żółtawe plamy jak i zacieki różnej wielkości i różnego pochodzenia. Lokalnie widoczne były ekskrementy po owadach. Przed podjęciem prac przeprowadzono badania aktywności mikrobiologicznej wytypowanych dokumentów. Pomiary ATP wskazały brak aktywności i w związku z tym dezynfekcja nie była konieczna. Prace konserwatorskie zarówno ksiąg, poszytów oraz luzów rozpoczęto od mechanicznego oczyszczenia kart i opraw przy użyciu różnych materiałów. Następnie przeprowadzone zostały pozostałe prace, których wymagały wspomniane obiekty. W przypadku ksiąg wykonano min. scalenie rozpulchnionych grzbietów, krawędzi i rozwarstwionych narożników tekturowych okładzin, a także usunięcie ich deformacji. Poszyty wymagały min. podklejenia przedarć i ubytków bibułkami japońskimi o właściwie dobranej gramaturze i barwie. Wypadające karty przyszyto do grzbietu okładki poszytów nićmi lnianymi niebielonymi, następnie rozluźnione szycia uporządkowano a przerwane nici scalono wiążąc je sobą. Miejscami niezbędne było dodanie nowych nici lnianych niebielonych o odpowiedniej grubości. Konserwacja luzów również wymagała wielu działań np. wyprostowano deformacje i zagięcia kart poprzez miejscowe ich lekkie nawilżanie a następnie prasowanie kauterem przez włókninę poliestrową.

Całość przeprowadzonych prac dała bardzo dobre rezultaty równocześnie pozostawiając zachowane metrykalia w pełni czytelnymi. Zakonserwowane dokumenty zabezpieczono poprzez umieszczenie w specjalistycznych dopasowanych wymiarowo pudłach ochronnych i teczkach wykonanych z atestowanych materiałów. Opracowano również szereg zaleceń dla użytkowników mających na celu zabezpieczenie metrykaliów przed dalszą destrukcją i zewnętrznymi czynnikami niszczącymi. Konserwacja wykonały: mgr Joanna Ogińska i mgr Dominika Przybysz – dyplomowane konserwatorki papieru i skóry z Archiwum Państwowego w Zielonej Górze.

Poszyty i luzy przed konserwacją i po konserwacji

Księgi metrykalne przed konserwacją i po konserwacji

Księgi metrykalne przed konserwacją i po konserwacji

Księgi metrykalne przed konserwacją i po konserwacji

Księgi po konserwacji w specjalnych opakowaniach w magazynie

Proces konserwacji zwieńczyła konferencja: