{"id":3295,"date":"2025-02-14T10:51:32","date_gmt":"2025-02-14T09:51:32","guid":{"rendered":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/?page_id=3295"},"modified":"2025-02-14T11:44:50","modified_gmt":"2025-02-14T10:44:50","slug":"konserwacja-trzech-dudek-ksiag-metrykalnych-z-xvii-i-xviii-wieku-z-zasobu-archiwum-diecezjalnego-w-zielonej-gorze-2024-r","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/konserwacja-trzech-dudek-ksiag-metrykalnych-z-xvii-i-xviii-wieku-z-zasobu-archiwum-diecezjalnego-w-zielonej-gorze-2024-r\/","title":{"rendered":"Konserwacja trzech dudek \u2013 ksi\u0105g metrykalnych z XVII i XVIII wieku z zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej G\u00f3rze (2024 r.)"},"content":{"rendered":"

Konserwacja trzech dudek \u2013 ksi\u0105g metrykalnych z XVII i XVIII wieku z zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej G\u00f3rze <\/b><\/span><\/span>(2024 r.)<\/b><\/span><\/span><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

W roku 2024 Archiwum Diecezjalne w Zielonej G\u00f3rze ponownie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 w konkursie \u201eWspieranie Dzia\u0142a\u0144 Archiwalnych 2024\u201d i uzyska\u0142o \u015brodki finansowe przyznane przez Naczeln\u0105 Dyrekcj\u0119 Archiw\u00f3w Pa\u0144stwowych w Warszawie na pe\u0142n\u0105 konserwacj\u0119 trzech ksi\u0105g metrykalnych z XVII i XVIII wieku ze swojego zasobu.<\/span><\/span><\/p>\n

Ksi\u0119gi te stanowi\u0105 cenny materia\u0142 do bada\u0144 interdyscyplinarnych. Na uwag\u0119 zas\u0142uguj\u0119 fakt, \u017ce pierwsze zapisy w ksi\u0119gach pochodz\u0105 z wczesnego okresu organizowania systemu rejestracji ludno\u015bci przez administracj\u0119 ko\u015bcieln\u0105, w postaci akt metrykalnych. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsza ksi\u0119ga z parafii katolickiej w Pszczewie zosta\u0142a spisana w j\u0119zyku polskim i \u0142aci\u0144skim, zawiera zapisy dotycz\u0105ce urodze\u0144 w latach 1632-1667 i w roku 1694, zgon\u00f3w w latach 1640 \u2013 1685 i \u015blub\u00f3w w latach 1632-1694. Ponadto spisano inwentarz parafii w 1659 r. oraz w 1736 r. Szczeg\u00f3ln\u0105 warto\u015bci\u0105 tej ksi\u0119gi jest unikatowy zapis kronikarski z 1631 roku dotycz\u0105cy przebiegu wojny trzydziestoletniej w regionie. Druga ksi\u0119ga z parafii katolickiej we Wschowie zosta\u0142a spisana w j\u0119zykach polskim, \u0142aci\u0144skim i niemieckim. R\u0119kopis zawiera wpisy dotycz\u0105ce urodze\u0144 w latach 1643-1674, zgon\u00f3w w latach 1690 \u2013 1709 i \u015blub\u00f3w w latach 1607-1709. S\u0105 to najstarsze metryki w zasobach Archiwum Diecezjalnego w Zielonej G\u00f3rze i jedne z najstarszych zachowanych akt metrykalnych w ca\u0142ym regionie. Warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce dudka ta zosta\u0142a spisana na papierze r\u0119cznie czerpanym produkowanym przez papierni\u0119 w Dusznikach Zdroju (wpisan\u0105 na list\u0119 UNESCO w 2011 r.). Jest to prawdopodobnie najstarszy papier tej s\u0142ynnej papierni wykonany przez papiernika Gregora Kretschmera (1588-1619\/1623). \u015awiadczy o tym filigran widoczny w prze\u017aroczu papieru z przedstawieniem \u015bw. Piotra z kluczem. Trzecia ksi\u0119ga z parafii katolickiej we Wschowie zosta\u0142a spisana w j\u0119zykach \u0142aci\u0144skim i niemieckim. Zawiera ona wpisy dotycz\u0105ce urodze\u0144 w latach 1674-1707, i \u015blub\u00f3w w latach 1674-1701.<\/span><\/span><\/p>\n

Wymienione r\u0119kopisy nigdy nie trafi\u0142y do obiegu naukowego, a ich stan zachowania nie pozwala\u0142 na korzystanie z nich.<\/span><\/span><\/p>\n

Wszystkie ksi\u0119gi \u0142\u0105czy ich charakterystyczny format<\/span><\/span> folio fracto (d\u0142ugo\u015b\u0107 arkusza kancelaryjnego, szeroko\u015b\u0107 po\u0142owy p\u00f3\u0142arkusza, tzw. dudka). Wszystkie sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 z r\u0119kopi\u015bmiennych kart z papieru r\u0119cznie czerpanego, <\/span><\/span>zapisanych obustronnie atramentem \u017celazowo-galusowym<\/span><\/span>.<\/span><\/span> Pierwsza dudka sk\u0142ada si\u0119 z 228 kart z<\/span><\/span>szytych na pergaminowe zwi\u0119zy i oprawionych w mi\u0119kkie pergaminowe obleczenie, barwione na \u017c\u00f3\u0142to. Druga dudka <\/span><\/span>sk\u0142ada si\u0119 z 98 kart <\/span><\/span>zszyta na pergaminowe zwi\u0119zy, a jej o<\/span><\/span>prawa nie zachowa\u0142a si\u0119. <\/span><\/span>Trzecia dudka <\/span><\/span>ma 98 kart i zosta\u0142a z\u0142o\u017cona w formie poszytu. Karty zosta\u0142y doszyte do oprawy sk\u0142adaj\u0105cej si\u0119 ze sklejonych ze sob\u0105 dw\u00f3ch arkuszy papieru z doklejonymi paskami z ozdobnego papieru marmurkowego.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

Ksi\u0119gi te zachowane by\u0142y w bardzo z\u0142ym stanie, a charakter i stopie\u0144 ich zniszcze\u0144 by\u0142 r\u00f3\u017cnorodny. Ich stan zachowania \u015bwiadczy\u0142 o burzliwych losach oraz niew\u0142a\u015bciwym sposobie przechowywania i u\u017cytkowania. Niew\u0105tpliwie by\u0142y one d\u0142ugotrwale umieszczone w niestabilnych warunkach wilgotno\u015bciowo – klimatycznych. <\/span><\/span><\/p>\n

Pierwsza dudka nosi\u0142a \u015blady powa\u017cnego zalania \u2013 widoczny by\u0142 zaciek obejmuj\u0105cy wszystkie karty bloku od strony zewn\u0119trznej. W miejscu tym d\u0142ugotrwale zawilgocony papier uleg\u0142 silnej degradacji mikrobiologicznej – puszystej destrukcji. W konsekwencji sta\u0142 si\u0119 znacznie os\u0142abiony strukturalnie i mechanicznie, rozpulchniony, \u0142atwo ulegaj\u0105c dezintegracji. W niekt\u00f3rych obszarach kart papier uleg\u0142 ca\u0142kowitemu rozpadowi, powsta\u0142y obszerne ubytki i niewielkie przedarcia na brzegach kart. Wyst\u0119powa\u0142y tak\u017ce naloty grzybowe. W wyniku wahania temperatury i wilgotno\u015bci pergaminowa oprawa uleg\u0142a deformacji, a grzbiet ksi\u0119gi prze\u0142ama\u0142 si\u0119. Pergamin by\u0142 r\u00f3wnie\u017c silnie zanieczyszczony powierzchniowo i strukturalnie, ze \u015bladami dzia\u0142alno\u015bci owad\u00f3w (zanieczyszczenia, otwory wylotowe). Obleczenie w wielu miejscach by\u0142o powierzchniowo przetarte i przedarte na kraw\u0119dziach. Miejscami wyst\u0119powa\u0142y w\u017cery atramentowe oraz blakni\u0119cie atramentu. Szycie by\u0142o miejscami przerwane i poluzowane, powoduj\u0105ce cz\u0119\u015bciowe wysuwanie si\u0119 niekt\u00f3rych sk\u0142adek <\/span><\/span><\/p>\n

W przypadku drugiej dudki niew\u0105tpliwie brak oprawy, pe\u0142ni\u0105cej funkcj\u0119 ochronn\u0105, wp\u0142yn\u0105\u0142 na stan zachowania bloku ksi\u0119gi. Nieos\u0142oni\u0119te karty sta\u0142y si\u0119 bardziej podatne na zabrudzenia i uszkodzenia mechaniczne. By\u0142y silnie zanieczyszczone powierzchniowo i strukturalnie. Na niekt\u00f3rych stronach widnia\u0142y plamy b\u0142ota, zaplamienia oraz niewielkie otwory wylotowe i nieregularne ubytki powsta\u0142e w skutek \u017cerowania owad\u00f3w. Znaczne uszkodzenie mechaniczne stanowi\u0142y ubytki powsta\u0142e w wyniku dzia\u0142alno\u015bci gryzoni znajduj\u0105ce si\u0119 przy kraw\u0119dziach niekt\u00f3rych sk\u0142adek. Dodatkowo przedarte by\u0142y wszystkie grzbiety sk\u0142adek. Lniane nici szycia by\u0142y poluzowane i przerwane, a sk\u0142adki s\u0105 niemal ca\u0142kowicie uwolnione.<\/span><\/span><\/p>\n

Trzecia dudka by\u0142a nara\u017cona na powa\u017cne uszkodzenia mechaniczne z powodu rozklejenia si\u0119 arkuszy papieru stanowi\u0105cych jej opraw\u0119. Zar\u00f3wno oprawa jak i karty by\u0142y zanieczyszczone powierzchniowo i strukturalnie, z wyst\u0119puj\u0105cymi licznymi plamami i zaciekami. Wewn\u0105trz sk\u0142adek znaleziono r\u00f3wnie\u017c piasek, zasuszone szcz\u0105tki ro\u015blin, nasiona, w\u0142osy czy drobinki wosku. Papierowe arkusze by\u0142y mocno zagniecione, przedarte i posiada\u0142y rozleg\u0142e ubytki powsta\u0142e w wyniku dzia\u0142alno\u015bci gryzoni i owad\u00f3w. W wyniku wcze\u015bniejszego zawilgocenia niemal wszystkie karty dudki nosi\u0142y znamiona puszystej destrukcji. W wyniku tego utracono fragmenty os\u0142abionych strukturalnie ostatnich kart r\u0119kopisu. Dodatkowo na niekt\u00f3rych kartach zaobserwowano nalot grzybowy, a tak\u017ce plamy powsta\u0142e w skutek aktywno\u015bci mikroorganizm\u00f3w. Lniane nici szycia by\u0142y os\u0142abione i poluzowane, a niekt\u00f3re jej fragmenty przerwane, powoduj\u0105c wypadanie sk\u0142adki z bloku.<\/span><\/span><\/p>\n

Celem projektu by\u0142a pe\u0142na konserwacja, zabezpieczenie, opracowanie historyczne oraz udost\u0119pnienie cennych ksi\u0105g metrykalnych z XVII i XVIII wieku. Przeprowadzone zosta\u0142y niezb\u0119dne prace konserwatorskie i restauratorskie, z poszanowaniem dla substancji zabytkowej, \u015blad\u00f3w dawno\u015bci i patyny. Niniejsze dzia\u0142ania by\u0142y konieczne do zahamowania proces\u00f3w destrukcyjnych niszcz\u0105cych materia\u0142y, z kt\u00f3rych wykonane s\u0105 zabytki. Istotne by\u0142o r\u00f3wnie\u017c przywr\u00f3cenie im walor\u00f3w estetycznych, umo\u017cliwiaj\u0105cych ich ekspozycj\u0119. Dokumenty po konserwacji mog\u0105 by\u0107 bezpiecznie zdigitalizowane, udost\u0119pniane i u\u017cytkowane.<\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> Powa\u017cnym problemem konserwacji by\u0142o zaka\u017cenie mikrobiologiczne r\u0119kopis\u00f3w, os\u0142abienie strukturalne i mechaniczne kart i opraw oraz silna ich deformacja oraz brak jednej z opraw. Konserwacja dokument\u00f3w obejmowa\u0142a przede wszystkim takie zabiegi jak: dezynfekcja, demonta\u017c opraw i blok\u00f3w ksi\u0105g, oczyszczanie mechaniczne i chemiczne kart i opraw, uzupe\u0142nianie ubytk\u00f3w w kartach papierowych i pergaminowym obleczeniu, podklejanie przedar\u0107, wzmacnianie strukturalne kart papierowych, prostowanie kart papierowych oraz napr\u0119\u017canie pergaminu, scalanie kolorystyczne powsta\u0142ych uzupe\u0142nie\u0144. Dwie istniej\u0105ce oprawy po konserwacji ponownie zamontowano wg oryginalnego sposobu oprawiania wykorzystuj\u0105c wszystkie oryginalne elementy, i dodaj\u0105c zrekonstruowane, brakuj\u0105ce elementy (m. in. kapita\u0142ki, wi\u0105zania oprawy, niekt\u00f3re zwi\u0119zy). W celu zabezpieczenia przed dalszym uszkodzeniem i zanieczyszczeniem, a tak\u017ce w celu zachowania integralno\u015bci bloku ksi\u0119gi zdecydowano si\u0119 na wykonanie nowej oprawy dla drugiej dudki, kt\u00f3rej oprawa nie zachowa\u0142a si\u0119. Oprawiono ksi\u0119g\u0119 w ca\u0142\u0105 sk\u00f3r\u0105 w typie historyzuj\u0105cym. Wybrano do tego celu wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 ciel\u0119c\u0105 sk\u00f3r\u0119 garbowan\u0105 ro\u015blinnie.<\/span><\/span> Wykonano r\u00f3wnie\u017c delikatne ozdobne t\u0142oczenia na sk\u00f3rzanym obleczeniu.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a><\/p>\n

Po zako\u0144czeniu prac konserwatorskich ksi\u0119gi zosta\u0142y umieszczone w indywidualnych, atestowanych opakowaniach ochronnych, zapewniaj\u0105cych ich w\u0142a\u015bciwe przechowywanie i ekspozycj\u0119. Skany dokument\u00f3w s\u0105 dost\u0119pne w systemie ZoSIA i w serwisie www.szukajwarchiwach.gov.pl<\/a> wraz z ich opracowaniem historycznym. <\/span><\/span><\/p>\n

Konserwacja wykona\u0142y: mgr Joanna Ogi\u0144ska i mgr Dominika Przybysz \u2013 dyplomowane konserwatorki papieru i sk\u00f3ry z Archiwum Pa\u0144stwowego w Zielonej G\u00f3rze. Prace trwa\u0142y od lipca 2024 do grudnia 2024 roku.<\/span><\/span><\/p>\n

\"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a> \"\"<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Konserwacja trzech dudek \u2013 ksi\u0105g metrykalnych z XVII i XVIII wieku z zasobu Archiwum Diecezjalnego w Zielonej G\u00f3rze (2024 r.)   W roku 2024 Archiwum Diecezjalne w Zielonej G\u00f3rze ponownie wzi\u0119\u0142o udzia\u0142 w konkursie \u201eWspieranie Dzia\u0142a\u0144 Archiwalnych 2024\u201d i uzyska\u0142o \u015brodki finansowe przyznane przez Naczeln\u0105 Dyrekcj\u0119 Archiw\u00f3w Pa\u0144stwowych w Warszawie na pe\u0142n\u0105 konserwacj\u0119 trzech ksi\u0105g…<\/p>\n

Czytaj wi\u0119cej<\/span>+<\/i><\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"ngg_post_thumbnail":0},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3295"}],"collection":[{"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3295"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3295\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3320,"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/pages\/3295\/revisions\/3320"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/archiwum.diecezjazg.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3295"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}